Günümüzde tablet, telefon ve televizyon, çocukların günlük yaşamının önemli bir parçası haline geldi. Ebeveynler olarak çoğu zaman ekranın sunduğu kolaylık ile gelişim üzerindeki etkileri arasında denge kurmaya çalışıyoruz. Ancak son yıllarda yapılan araştırmalar, özellikle erken yaşta uzun süreli ekran maruziyetinin, çocukların beyin gelişimi, dil becerileri, dikkat süresi ve sosyal ilişkileri üzerinde olumsuz etkiler yaratabileceğini gösteriyor.
Bu yazıda, bilimsel veriler ışığında ekran süresinin çocuk gelişimine etkilerini, yaşa göre ideal süreleri ve ailelerin uygulayabileceği pratik çözümleri ele alacağız.

Erken Yaşta Ekran Kullanımı ve Dil Gelişimi
Beyin gelişiminin en hızlı olduğu 0–3 yaş arası, aynı zamanda dil gelişiminin temellerinin atıldığı dönemdir. Bu süreçte çocuklar, en çok yüz yüze iletişimden ve aktif etkileşimden öğrenir. 16–36 aylık çocuklar üzerinde yapılan bir araştırma, ekran karşısında geçirilen sürenin artmasının dil gelişiminde yavaşlamaya neden olabileceğini ortaya koyuyor.
Ekran, tek yönlü bir iletişim sunduğundan, çocukların kelime hazinesi ve ifade becerileri yüz yüze etkileşim kadar hızlı gelişmez. Bu nedenle, erken çocukluk döneminde ekran yerine göz teması kurabileceğiniz, birlikte oyun oynayabileceğiniz ve konuşarak etkileşim sağlayabileceğiniz ortamlar oluşturmak, dil gelişimi açısından çok daha güçlü bir yatırım olacaktır.

Ekran Süresi ve Dikkat / Davranış Sorunları
Çocukların günde üç saatten fazla ekran karşısında vakit geçirmesi, dikkat sürelerinin kısalmasına ve sosyal kaygılarının artmasına yol açabilir. Ekranlardan gelen hızlı sahne değişimleri ve parlak, yoğun görseller, çocukların beyinlerinin sürekli uyarılmasına neden olur. Bu durum, onların sabır gerektiren, daha sakin aktivitelerde odaklanma becerilerini zayıflatabilir.

Ayrıca, aşırı ekran kullanımı çocuklarda sinirlilik, öfke kontrolü sorunları ve sosyal ortamlarda çekingenlik gibi davranış sorunlarına da sebep olabilir. Bu tür etkiler, zamanla akademik başarılarını ve arkadaşlık ilişkilerini olumsuz etkileyebilir. Bu yüzden, çocukların ekran sürelerini sınırlandırmak, sadece dikkatlerini korumalarına değil, duygusal ve sosyal gelişimlerine de destek olur.

Aileler İçin Pratik Öneriler

• Birlikte izleyin: Çocuğunuzla ekran karşısında geçirdiğiniz zamanı sadece pasif bir izleme olarak düşünmeyin. Onun gördükleri hakkında sohbet edin, sorular sorun, izledikleri karakterler ya da olaylar üzerine konuşarak iletişimi güçlendirin. Bu, hem dil gelişimini destekler hem de ekranı daha faydalı hale getirir.
• Alternatif aktiviteler sunun: Ekran süresi kadar, ekran dışındaki aktiviteler de çok önemli. Oyun oynamak, resim yapmak, spor yapmak ya da birlikte kitap okumak gibi seçenekler, çocuğunuzun hayal gücünü geliştirirken enerjisini de sağlıklı şekilde atmasına yardımcı olur. Böylece ekran kullanımı daha dengeli bir hale gelir.
• Model olun: Çocuklar en iyi örnek aldıkları kişilerin davranışlarını taklit eder. Siz ekran kullanımınızı sınırlar ve kendiniz de ekran saatlerinizi azaltırsanız, çocuklarınız da bunu doğal karşılayacak ve daha kolay uyum sağlayacaktır.
• Teknoloji saatleri belirleyin: Günün belli saatlerini “ekransız zaman” olarak belirlemek, hem çocuğunuzun hem de sizin teknoloji kullanımınızı kontrol altına almanıza yardımcı

olur. Akşam yemekleri, oyun saatleri veya uyku öncesi bu zamanlar için güzel seçenekler olabilir.

Ekranlar hayatımızın vazgeçilmez bir parçası haline geldi. Ancak çocuklarımızın sağlıklı gelişimi için sadece ekran süresini değil, aynı zamanda izledikleri içeriklerin kalitesini de göz önünde bulundurmak gerekiyor. Özellikle erken çocukluk döneminde, yüz yüze iletişim, oyun ve açık havada geçirilen zaman, çocukların öğrenmesi ve gelişimi için ekran karşısında geçirilen süreden çok daha değerli.

Teknolojiyi hayatımızdan tamamen çıkarmak mümkün değil ve buna gerek de yok. Önemli olan, çocuklarımızın ekranla olan ilişkisini bilinçli ve dengeli şekilde yönetmek. Doğru içerik seçimi, süre sınırlaması ve rehberlik ile teknolojiyi onların gelişimini destekleyen bir araç haline getirebiliriz.

Ebeveynlik yolculuğunuzda çocuk gelişimi ve teknoloji kullanımı hakkında daha fazla bilgi almak isterseniz, sitemizdeki diğer makaleleri inceleyebilir veya uzmanlarımızla iletişime geçebilirsiniz. Unutmayın, doğru bilgiler ve bilinçli yaklaşımlar, çocuklarınızın sağlıklı ve mutlu bireyler olarak yetişmesine büyük katkı sağlar.

Psikolog Feyza Yaren Şahiner 

Çocuk, ergen, yetişkin psikoterapi

Doç. Dr. Çağatay Uğur Muayenehanesi – Ankara

Şizofreni bireyin düşüncelerini, davranışlarını ve hislerini etkileyen kronik ve şiddetli bir mental hastalıktır. Şizofreni hastaları gerçeklik ile bağları kopmuş gibi görünürler. Her 100 kişiden 1’inde rastlanıldığı düşünülen şizofreni hastalığında her 10 şizofren hastadan 1’inin intihar ettiği, 4’ünün ise en az bir kez intihar girişiminde bulunduğu tespit edilmiştir. Şizofreni hayatı algılayış biçimini baştan sona değiştirebilecek zor bir hastalıktır.

Şizofreninin Nedenleri Nelerdir

Birçok psikolojik hastalıkta olduğu gibi şizofreniyi de doğrudan tetikleyen bir sebep bulunamamıştır. Genellikle 16 ila 30 yaş arasında ortaya çıkan hastalığın meydana gelmeden önce belirlenmesini sağlayan bir araştırma da henüz bulunmamıştır. Nadir de olsa çocuklarda da görülebilen bir mental hastalıktır. Şizofrenide risk faktörü olarak genetik ve çevresel faktörleri sayabiliriz, fakat şizofreni taşıdığı belirlenmiş olan bir gen de yoktur. Virüsler, doğum sonrasında yetersiz beslenme, doğum esnasında karşılaşılan problemler ve diğer psikolojik faktörler de şizofreni için olası sebepler olarak görülmektedir.

Şizofreninin Belirtileri

Hastalığın belirtileri pozitif, negatif ve bilişsel semptomlar olarak 3 grupta incelenir.

Pozitif Semptomlar: Bu semptomlar sağlıklı bireylerde görülmez. Bireyin gerçeklik ile ilişkisinde kopmanın gözlemlenebildiği belirtileri içerir. Örnek olarak;

-Halüsinasyonlar,

-Kuruntular,

-Düşüncesel bozukluklar (olağandışı ve duruma uygun olmayan düşünceler),

-Davranışsal farklılıklar, gibi belirtiler gösterilebilir.

 Negatif Semptomlar: Bu türe ait belirtiler duygu ve davranışlarda aksamaları içerir. Bu belirtilere örnek olarak;

-Duyguları ifade ederken seste ve mimiklerde duygu aktarımı açısından azalma,

-Günlük yaşamdaki memnuniyet hissinde azalma,

-Aktivitelere başlama ve sürdürme konusunda sıkıntı çekme,

-Daha az konuşma, maddeleri sayılabilir.

 Bilişsel Semptomlar: Bazı hastalar için daha sancısız olabilecek bu türdeki belirtiler, bazı hastalar içinse çok yoğun ve zorlayıcı olabilir. Düşünce yollarında ve hafızada değişikler gözlenir.

-Bilgiyi anlama ve doğru şekilde karar verme becerisinde düşüş,

-Odaklanmada zorlanma,

-Öğrenilen bilginin hatırlanmasında zorluk çekme, gibi belirtiler ise bilişsel semptomlar arasında gösterilebilir.

Çocuklarda Şizofreni

Çocuklarda ise şizofrenik semptomlar farklı şekillerde kendini gösterebilir. Hayatın erken safhalarında ortaya çıkan şizofreni; emeklemede gecikme ve farklılık, yürümeye ve konuşmaya başlama yaşında gecikme gibi belirtilerle kendini gösterebilir. Bu belirtiler otizmi olan bir çocuğun göstereceği belirtilerle benzerlik taşıdığından sadece teşhis için ilk aşamada faydalı olur. 18 yaş altı ergenlik dönemindeki çocuklarda ise derslerde başarısızlık, uyku sorunları, motivasyon kaybı, normal dışı davranışlar ve madde kullanımı gibi semptomlar gözlenmesi şizofreninin kendini göstermesi olarak yorumlanabilir. Çocuklarda ortaya çıkabilecek olan şizofreninin erken teşhisi, hayat boyu devam edecek olan tedavi sürecini büyük ölçüde kolaylaştırabilir. Bu bakımdan özellikle çocuklarda erken teşhis büyük bir önem taşır.

Şizofreninin başlangıcı sırasında ortaya çıkabilecek olan bu belirtiler erken teşhis için diğer semptomlardan ayrı bir değer taşır. Halüsinasyonlar, yaşanmamış olayları yaşanmış olarak düşünme, aşırı düzensiz ve karmaşık davranışlar gibi şizofreninin temel semptomları ise erken teşhis yapılmadığı taktirde zamanla kendini gösterir. Çocuklarda şizofreninin erken döneminde görülen belirtileri anlamak diğer vakalara göre daha zordur ve bu yüzden ebeveynler bu belirtilerin şizofreni ile alakalı olup olmadığı konusunu anlamakta zorluk çekebilir.

Peki doktora ne zaman başvurulmalıdır?

-Gelişimde yaşıtlarına göre gecikme,

-Temizlik, giyinme gibi günlük aktivitelerde düzensizlik,

-Yeme alışkanlığında farklılık,

-Sosyallikten kaçınma,

-Her şeye şüphe ile yaklaşma,

-Tuhaf düşünce ve davranışlar,

-Şiddete meyil,

-Duruma uygun olmayan duygusal tepkiler

Gibi semptomlar gözlenmeye başlandığında doktora başvurmak gerekir.

Şizofreninin Teşhis ve Tedavisi

Şizofreniye yol açan faktörler net olarak belirlenemediğinden dolayı tedavi semptomların sıklığı ve miktarını azaltmaya yöneliktir. Hastalık genellikle yetişkinlikte ortaya çıktığı için erken teşhis yapılabilmesi adına belirtileri gösterdiğini düşünen birinin doktora danışması önerilir. Tamamen iyileşmenin mümkün olmadığı bu hastalık, doktor ve uygun bir tedavi süreci ile birlikte çok daha az sancılı hale getirilebilir. Antipsikotikler tedavi için uygulanan başlıca ilaçlardır. Sıvı veya vücuda enjekte edilerek de alınabilen bu türdeki ilaçların çeşidi, hastasıyla birlikte doktor tarafından belirlenir ve etkisine göre zamanla değiştirebilir ya da kullanım sürdürülebilir. Faydası görülen bir ilaç bulunduğunda doktor, terapi yoluyla hastanın günlük mücadelelerinde yardımcı olur ve hayat amaçlarına ulaşmasını sağlamayı amaçlar.

Şizofren bireyler için bu belirtilerle mücadele sırasında çevre ve ailenin desteği de oldukça değerlidir ve toplum tarafından bu hastalğın korkunç olarak tanımlanması, hastanın hastalıkla mücadelesini zorlaştıracaktır. Tedavinin etkinliğini artırmak adına hastanın gündelik yaşamındaki çevresi ve ailesi de hastaya destek olmalıdır.

Ankara’da Çocuk Şizofreni Tedavisi

Ankara’da Çocuk Şizofreni tedavisi konusunda hizmet veren bir çok özel sağlık kuruluşu ve kamuya bağlı sağlık kuruluşları bulnmaktadır. Psikiyatri kliniği bulunan kamu hastanelerinde bu rahatsızlığın tanı ve tedavisi yapılmaktadır. Bunun yanı sıra pskiyatri kliniği olan özel hastaneler ve özel olarak hizmet veren Pskiyatri Muayanehaneleri de bu hastalığın tanı ve tedavisini yapmaktadırlar.

Biz de Uzm. Dr. Çağatay Uğur Çocuk ve Ergen Psikiyatri Merkezi olarak Ankara’daki merkezimizde Şizofreni Tanı, Takip ve Tedavisi alanında profesyonel hizmet vermekteyiz.

İletişim Bilgileri:

Şizofreni Tanı ve Tedavisi Dahil Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi İle İlgili Her Türlü Soru İçin Bize Ulaşın:

cagatayugur.com.tr/iletisim

Tel:  (0312) 284 00 21

Adres:

Platin Tower İş Merkezi, (Medicana Hast.Yanı), Kat:18, No: 69, Çankaya/Ankara

Bizi Sosyal Medyadan Takip Edin:

https://www.instagram.com/pskytrcagatayugur

https://www.facebook.com/drcagatayugur

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), çocukluk çağında en çok görülen nörogelişimsel bozukluklardan birisidir. DEHB’nin görülme sıklığı ile ilgili veriler, kullanılan yönteme göre değişmekle birlikte, bu bozukluğun çocuk ve ergenlerde %5-8 arasında görüldüğünü bildirilmektedir. Diğer taraftan DEHB erkeklerde kızlardan daha sık görülen bir rahatsızlıktır, bu fark klinik örneklemlerde daha da belirgin olarak görülmektedir.

DEHB, temel olarak iki temel belirti kümesinden oluşur. Bunlar; dikkat eksikliği ve hiperaktivite/dürtüselliktir. Dolayısı ile bozukluk karşımıza genel olarak 3 tip olarak çıkar. Bunlar Dikkat eksikliğinin ön planda olduğu, hiperaktivitenin ön planda olduğu ve her iki durumun bir arada olduğu durumlardır.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Neden Kaynaklanır?

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu sebebi tam olarak bilinen bir rahatsızlık değildir. Ancak yapılan çalışmalar bozukluğun %76 genetik olarak aktarılan ve kabaca nörobiyolojik sebepten yani beynimizin prefrontal (ön) bölgesinin olgunlaşmasının gecikmesinden kaynaklandığını göstermektedir. Bireyin yaşı ilerledikçe belirtilerde ki özellikler hiperaktivite belirtilerinde azalmalar gözlenir. Bunun yanı sıra düşük ağırlıklı doğumlar, 37. Haftadan önceki doğumlar ayrıca gebelikte sigara, alkol ve uyuşturucu gibi maddelerin kullanımının da hastalığın görülmesinde etkili olduğu düşünülmektedir. Öte yandan DEHB ile zeka düzeyi arasında anlamlı bir ilişki bulunamamıştır. Dolayısı ile halk arasında yaygın bir görüş olan, “hastalığın üstün zekalı bireylerde görülme sıklığı” diye bir durum söz konusu değildir. Bozukluk her zeka düzeyinde görülebilmektedir.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Ne Zaman Görülmeye Başlar?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu belirtileri çocuklarda genellikle 3-4 yaşlarında görülmeye başlamakla birlikte, çocuğun normal gelişim sürecine bağlı davranışsal durumlar (hareketlilik, dürtüsellik ve dikkat dağınıklığı) DEHB belirtilerine benzediği için bozukluğun tanısı, sağlıklı biçimde, ancak okul döneminde konabilmektedir.

Dikkat Eksikliği ve Dikkat Dağınıklığı Farkı

Dikkat eksikliği ya da dikkat dağınıklığı zaman zaman bir biri yerine kullanılan tanımlamalar olup aynı şeyi ifade etmektedir. Güçlü tanı koymak için klinik görüşmeler psikometrik testle ve nöropsikiyatrik testler yapılmaktadır. Takip görüşmeleri ve ayrıntılı değerlendirmeler tedavinin daha sağlıklı ve planlı sürmesine yardımcı olur.

Bir çocuk ve gencin haz aldığı ve sevdiği kendini çok iyi hissettiği etkinlik ve aktiviteleri yaparken dikkat süresinin çok iyi ve uzun olması dikkat dağınıklığının olmadığı anlamına gelmez. Çünkü insan beyni haz aldığı aktiviteler yaparken kendi kendini tolere ve tedavi edebilir. Önemli olan genel ve günlük görev ve sorumluluklarda, işlerde dikkat süresinin ve gücünün tam olarak ne düzeyde olduğunu belirlemek ve değerlendirmektir.

DEHB BELİRTİLERİ

DEHB tanısı için dikkat eksikliği ve hiperaktivite belirtilerinin ​en az 6 tanesinin en az 6 ay ​süreyle görülmesi gerekmektedir. Yetişkinlerde ise tanı için bu belirtilerin ​en az 5 tanesinin görülmesi yeterlidir. Ayrıca bu belirtiler kişinin gelişimsel dönemi ile olmamalı ve kişinin günlük hayatını, iş-okul hayatını olumsuz etkilemelidir.

​Dikkat Eksikliği Belirtileri:

• Okul ve iş yaşamında devamlı olarak dikkatsizlikten kaynaklanan hatalar yapma veya dikkat gerektiren işlerde başarılı olamama
• Dikkatini toplamada ve sürdürmede belirgin olarak zorlanma
• Karşısındaki kişi konuşurken onu dinlemede zorlanma, devamlı olarak dikkatin başka yönlere kayması ve bundan dolayı konuşulanları anlayamama
• Kendisine verilen görevleri tamamlamakta zorlanma
• Yapılması gereken görevleri organize etmede zorlanma, genel olarak dağınık çalışma, zamanını doğru ayarlamama ve çoğunlukla okulda-işte görev teslim zamanlarını kaçırma
• Mental efor ve dikkat gerektiren görevlerden hoşlanmama ve mümkün oldukça bu tarz işlerden kaçınma
• Devamlı olarak eşyalarını kaybetme (kalem, kitap, gözlük, anahtar vb.)
• Dış faktörlerden çok çabuk etkilenme ve dikkatin hızlı dağılması
• Günlük hayatta yapılması gereken sorumlulukları devamlı olarak unutma

Hiperaktivite ve Dürtüsellik Belirtileri:

• Yerinde duramama; hiperaktif bireylerde en sık görülen davranışlardan birisi, olduğu yerde sabit duramamaları ve devamlı olarak parmaklarını masaya tıklatma, ayaklarını zemine vurma vb. davranışlar sergilemeleridir.
• Sınıfta veya iş yerinde, uzun süre oturur pozisyonda duramama ve uygun olmayan zamanlarda devamlı olarak yerlerinden kalkıp etrafta dolaşmaya başlama
• Devamlı olarak koşma, tehlikeli yerlere tırmanma davranışları gösterme; yetişkin bireylerde ise sürekli hareket etme ihtiyacı hissetme
• Sessizlik gerektiren aktivitelerde, oyunlarda başarısız olma,
• Çok konuşma, İletişimde sabırlı olamama, kendisine sorulan soru daha bitmeden cevap verme veya karşılıklı diyaloglarda karşısındaki konuşmasını bitirmeden konuşmaya başlama
• Sırada beklemesi gereken durumlarda sabırlı olamama ve zorlanma
• Başka insanların diyaloglarına ve aktivitelerine çağrılmadan katılma, konuşmaların, oyunların vb. bir anda içine dalma

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tedavisi

DEHB’nin İlaçsız Tedavisi

DEHB tedavisinde her aşamada ilaç kullanılmaz. Özellikle, İşlevselliği bozmayacak düzeyde yani hafif belirtilerin olduğu olgularda ilaç tedavisi uygulaması önerilmez. Yaşamın programlanması, spor-sanat-sosyal faaliyetler, dikkat güçlendirmek için egzersizler-çalışmalar, aile-okul bilgilendirilmesi yapılır. Burada DEHB’li bireyin ve ailesinin uyması beklenen tutum davranış önerileri, aile eğitimleri, okula yönelik müdahaleleri içeren geniş ve kapsamlı bir tedavi önerilir. Bu tedavinin kapsamında psikoterapi ve psiko-sosyal terapiler vardır. Bireyin ve bozukluğun durumuna göre bu terapiler ilaç tedavisi ile bir arada da uygulanabilmektedir.

DEHB’nin İlaçla Tedavisi

Dikkat Eksiklği ve Hiperaktivite Bozuzkluğu’nun ilaçla tedavisi Ancak şiddetli ve işlevselliğin bozulduğu olgularda stimülan ya da stimülan olmayan dehb ilaçları ile tedaviye başlanılır. Ailelerin ilaç tedavisi ile ilgili çeşitli çekinceleri olması normaldir ancak bilinmelidir ki, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğunu tedavisinde kullanılan ilaçlar asla bağımlılık yapmazlar. Büyüme ve gelişme geriliğinde rol oynamazlar. Kronik dahili hastalıklara, karaciğer, böbrek vb organların yetmezliğine yol açmaz ve bu organlara zarar vermezler. Uyku ve uyuklama yan etkisine neden olmazlar.

Bu ilaçlar, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu semptomları iyileşinceye ya da işlevselliği bozmayacak düzeyde gerilediğinde azaltılarak ya da doğrudan kesilebilirler. Her olguda ömür boyu kullanımı söz konusu değildir. İlaçların tatil günlerinde kullanılmaması kesilmesi yapılan çalışmalara göre tavsiye edilen bir durum değildir. Ancak her olguda tedavi algoritması ve tedavi süreci farklılık arz edebilir. Özetle DEHB tedavisinde ilaçlar, faydaları (muhtemel) “zararlarından” fazla olduğu için tercih edilen ve kullanım süresi olgundan olguya değişebilen ve çok faydalı sonuçlar verebilen bir tedavi seçeneğidir ve gerekli durumlarda kullanılmaları kesinlikle tavsiye edilmektedir.

İletişim Bilgileri:

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tedavisi Dahil Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi İle İlgili Her Türlü Soru İçin Bize Ulaşın:

cagatayugur.com.tr/iletisim

Tel:  (0312) 284 00 21

Adres:

Platin Tower İş Merkezi, (Medicana Hast.Yanı), Kat:18, No: 69, Çankaya/Ankara

Bizi Sosyal Medyadan Takip Edin:

https://www.instagram.com/pskytrcagatayugur

https://www.facebook.com/drcagatayugur