Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

Dikkat, dürtüsellik ve hareketlilik alanlarında yaşanan güçlükleri kapsamlı biçimde değerlendiriyor; çocuğun bireysel ihtiyaçlarına göre test, tanı, tedavi ve gerektiğinde terapi süreçlerini planlıyoruz.

Nedir?

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), çocukluk döneminde başlayan ve dikkat, dürtü kontrolü, hareketlilik ve yürütücü işlevler üzerinde etkili olabilen nörogelişimsel bir bozukluktur.

DEHB her çocukta aynı şekilde görülmez. Bazı çocuklarda dikkat dağınıklığı ve unutkanlık ön plandayken, bazı çocuklarda hareketlilik ve dürtüsellik daha belirgin olabilir. Bazı çocuklarda ise bu belirtiler bir arada görülebilir.

DEHB belirtileri çocuğun yalnızca akademik yaşamını değil; aile ilişkilerini, arkadaşlıklarını, günlük sorumluluklarını ve öz düzenleme becerilerini de etkileyebilir.

Belirtiler Nelerdir?

DEHB belirtileri genel olarak dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik başlıkları altında ele alınır.

Dikkat Alanındaki Güçlükler

• Dikkatini uzun süre sürdürmekte zorlanma
• Verilen görevleri tamamlamakta güçlük
• Sık sık unutkanlık yaşama
• Eşyalarını kaybetme
• Ders veya etkinlik sırasında kolayca dikkatinin dağılması
• Dinlemekte zorlanıyor gibi görünme
• Ayrıntıları gözden kaçırma
• Planlama ve organize olma konusunda zorlanma

Hiperaktivite Alanındaki Belirtiler

• Sürekli hareket halinde olma
• Uzun süre oturmakta zorlanma
• Gereğinden fazla konuşma
• Sessiz etkinliklere katılmakta zorlanma
• Yerinde duramama veya sık sık ayağa kalkma

Dürtüsellik Alanındaki Belirtiler

• Sırasını beklemekte zorlanma
• Karşısındaki kişinin sözünü kesme
• Düşünmeden hareket etme
• Sonuçlarını düşünmeden davranma
• Sabırsızlık
• Duygusal tepkilerini kontrol etmekte zorlanma

Ancak bu belirtilerden bir veya birkaçının bulunması tek başına DEHB tanısı anlamına gelmez. Belirtilerin çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre değerlendirilmesi, farklı ortamlarda görülüp görülmediğinin ve günlük yaşam üzerindeki etkisinin incelenmesi gerekir.

Her Dikkati Dağılan veya Hareketli Çocuk DEHB midir?

Hayır.

Çocuklarda zaman zaman dikkat dağınıklığı, hareketlilik, unutkanlık veya dürtüsel davranışlar görülebilir. Bu davranışların ortaya çıkmasında uyku düzensizliği, kaygı, stres, öğrenme güçlükleri, çevresel faktörler veya başka gelişimsel ve psikolojik etkenler de rol oynayabilir.

Bu nedenle DEHB değerlendirmesinde yalnızca belirtilerin varlığına değil; belirtilerin sürekliliğine, şiddetine, farklı ortamlardaki görünümüne ve çocuğun işlevselliği üzerindeki etkisine bakılır.

Kimler İçin DEHB Değerlendirmesi Uygundur?

Çocuğunda aşağıdaki alanlarda belirgin ve süreklilik gösteren güçlükler gözlemleyen aileler DEHB açısından değerlendirme için başvurabilir:

• Akademik performansta düşüş
• Ödevlerini tamamlamakta zorlanma
• Dikkatini derse veya göreve vermekte güçlük
• Sık unutkanlık
• Eşyalarını sık kaybetme
• Aşırı hareketlilik
• Sabırsızlık ve sıra beklemekte zorlanma
• Düşünmeden hareket etme
• Sık söz kesme
• Duygusal ve davranışsal tepkileri kontrol etmekte zorlanma
• Ev ve okul ortamında benzer güçlüklerin yaşanması

Değerlendirme Süreci Nasıl İlerler?

DEHB değerlendirmesi öncelikle çocuk ve ergen psikiyatri uzmanının klinik değerlendirmesiyle başlar.

İlk görüşmede çocuğun gelişim öyküsü, mevcut belirtileri, aile ve okul yaşamı, akademik performansı, sosyal ilişkileri ve günlük işlevselliği ayrıntılı olarak değerlendirilir.

Doktor değerlendirmesi sonrasında, çocuğun mevcut durumu ve başvuru nedenine göre ek değerlendirme veya psikometrik testlere ihtiyaç olup olmadığı belirlenir.

Her çocuğa aynı testlerin uygulanması gerekli değildir. Kullanılacak değerlendirme araçları çocuğun yaşı, belirtileri ve klinik ihtiyaçları doğrultusunda seçilir.

Hangi Testlerden Yararlanılabilir?

Gerekli görülen durumlarda dikkat, dürtüsellik, bilişsel süreçler ve yürütücü işlevleri değerlendirmeye yardımcı olan çeşitli test ve ölçeklerden yararlanılabilir.

Çocuğun ihtiyaçlarına göre;

• MOXO
• Conners değerlendirmeleri
• Conners CPT-3
• Stroop
• WISC gibi bilişsel değerlendirmeler
• Öğretmen ve ebeveyn değerlendirme ölçekleri

kullanılabilir.

Bu testlerin amacı DEHB tanısını tek başına koymak değildir. Test sonuçları, doktorun klinik değerlendirmesini destekleyen ek bilgiler olarak ele alınır.

Tanı Süreci

DEHB tanısı yalnızca bir test sonucuna göre konulmaz.

Doktorun klinik değerlendirmesi, çocuğun gelişimsel öyküsü, aile ve okuldan alınan bilgiler, belirtilerin farklı ortamlardaki görünümü ve gerektiğinde uygulanan test ve ölçeklerin sonuçları birlikte değerlendirilir.

Tüm değerlendirmeler sonucunda DEHB açısından gerekli klinik ölçütlerin karşılanıp karşılanmadığı belirlenir.

Değerlendirme ve test süreci tamamlandıktan sonra tanı ve tedavi planı çocuğun bireysel ihtiyaçları doğrultusunda oluşturulur.

Tedavi Nasıl Planlanır?

DEHB tedavisi her çocuk için aynı şekilde planlanmaz. Çocuğun yaşı, belirtilerinin özellikleri ve şiddeti, günlük yaşam üzerindeki etkisi, aile ve okul ortamı birlikte değerlendirilir.

Gerekli görüldüğünde tedavi sürecinde;

• Psikiyatrik takip
• İlaç tedavisi
• Psikoterapi
• Davranışsal müdahaleler
• Ebeveyn danışmanlığı
• Okul ve öğretmen iş birliği
• Akademik destek

gibi farklı yöntemlerden yararlanılabilir.

Tedavinin amacı yalnızca dikkat süresini artırmak değil; çocuğun akademik, sosyal, duygusal ve günlük yaşam işlevselliğini desteklemektir.

Terapi ve Davranışsal Destek

DEHB yaşayan çocuklarda dikkat güçlüklerinin yanı sıra dürtü kontrolü, davranış düzenleme, duygu düzenleme, öfke kontrolü, sosyal beceriler ve problem çözme alanlarında da desteğe ihtiyaç duyulabilir.

Doktor değerlendirmesi sonrasında gerekli görülmesi halinde çocuk, uygun terapi ve davranışsal destek sürecine yönlendirilir.

Terapi sürecinde çocuğun;

• Dürtülerini fark etmesi ve kontrol etmeyi öğrenmesi
• Duygularını uygun yollarla ifade etmesi
• Davranışlarının sonuçlarını değerlendirebilmesi
• Bekleme ve sıra alma becerilerini geliştirmesi
• Kurallara uyum sağlaması
• Problem çözme becerilerini geliştirmesi
• Akademik sorumluluklarını daha düzenli sürdürebilmesi
• Sosyal ilişkilerinde daha işlevsel davranışlar geliştirmesi

desteklenebilir.

Aileye Yönelik Destek

DEHB yalnızca çocuğun değil, ailenin günlük yaşamını da etkileyebilir. Çocuğun davranışlarını anlamak ve uygun sınırları belirlemek ebeveynler için zaman zaman zorlayıcı olabilir.

Bu nedenle aileyle iş birliği, DEHB sürecinin önemli bir parçasıdır.

Ebeveynlere; olumlu davranışları destekleme, sınır koyma, davranışları yapılandırma, günlük rutin oluşturma ve çocuğun sorumluluklarını destekleme konularında rehberlik sağlanabilir.

Biz Nasıl Çalışıyoruz?

DEHB sürecinde değerlendirme, tanı, tedavi ve gerektiğinde terapi desteğini bir bütün olarak ele alıyoruz.

Süreç öncelikle çocuk ve ergen psikiyatri uzmanının değerlendirmesiyle başlar. Doktor değerlendirmesinin ardından çocuğun durumuna ve ihtiyaçlarına göre gerekli test ve değerlendirmeler planlanır.

Test sonuçları ve klinik değerlendirme birlikte ele alınarak tanı süreci tamamlanır ve çocuğun ihtiyaçlarına uygun tedavi planı oluşturulur.

Tedavi sürecinde gerekli görüldüğünde psikiyatrik takip ve ilaç tedavisinin yanı sıra terapi ve davranışsal desteklerden de yararlanılır.

Özellikle dürtü kontrolü, davranış düzenleme, duygu düzenleme, öfke kontrolü, sosyal beceriler ve problem çözme gibi alanlarda çocuğun desteklenmesi hedeflenir.

Bu yaklaşım sayesinde DEHB'yi yalnızca dikkat problemi olarak değil; çocuğun akademik yaşamını, sosyal ilişkilerini, duygusal süreçlerini ve günlük işlevselliğini etkileyebilen bir bütün olarak ele alıyoruz.

Ne Zaman Başvurulmalı?

Çocuğunuzun dikkat, hareketlilik veya dürtü kontrolüyle ilgili güçlükleri okul, aile veya sosyal yaşamını belirgin şekilde etkilemeye başladıysa değerlendirme için başvurabilirsiniz.

Özellikle öğretmenlerden sürekli olarak dikkat dağınıklığı, yerinde duramama, görevleri tamamlayamama veya dürtüsel davranışlarla ilgili geri bildirimler geliyorsa çocuğun kapsamlı şekilde değerlendirilmesi faydalı olabilir.

Çocuğunuzun yaşadığı güçlüğün DEHB olup olmadığından emin olmanız gerekmez. Aklınızdaki soru işaretlerini paylaşmak ve profesyonel bir değerlendirme almak, ihtiyaç duyulan desteğin doğru zamanda planlanmasına yardımcı olabilir.